Hiç süpernova patlaması nedir diye düşündünüz mü? Ya da Güneş’imizden çok çok büyük olan süpernova yıldızlarını…
Süpernova patlamasını kısaca açıklamak gerekirse; Güneş’imize göre kat kat daha büyük olan yıldızların enerjilerini bitirip, ömürlerinin sonlarına gelerek çok şiddetli bir şekilde patlamasıdır. Süpernova patlaması o kadar şiddetlidir ki birkaç saniye içerisinde Güneş’in tüm yaşamı boyunca yaydığı enerjiyi açığa çıkarır. Oluşan bu patlamadan dolayı ortaya çıkan parlaklığın kaybolması ise aylarca sürebilir.
Peki bu süpernova patlamaları nasıl oluşuyor, süpernova türleri nelerdir, süpernova patlaması sonucu neler oluşur gelin birlikte çizimlerle basit ve kısaca inceleyelim.
Süpernova Nasıl Oluşur?
Doğada her şeyin bir denge içerisinde olması gibi süpernova yıldızları da belirli bir denge içerisindedirler. Şayet bu denge bozulduğu an kendi yaşamlarının sonlarına gelirler ve başka bir hikayenin başlangıcı olurlar.
Yüksek kütleli bu yıldızların merkezlerinde yani çekirdeklerinde sürekli nükleer füzyonlar meydana gelir ve bu reaksiyonlar neticesinde çok fazla enerji üretirler. Bunun sonucunda çekirdekleri çok fazla ısınır ve bu ısı merkezden dışarı doğru etki edecek bir basınç kuvveti oluşturur. Yıldızın yaşamı dışarı iten bu basınç kuvveti ile içeriye doğru olan yer çekimi kuvveti arasındaki hassas dengeye bağlıdır.
Süpernova yıldızlarında yer çekimi kuvveti Hidrojen (H) atomlarını yakıp nükleer reaksiyonlar neticesinde Helyum (He)’a dönüştürür. Helyum da yandıktan sonra Karbon (C), Oksijen (O), Silisyum (Si) gibi daha ağır elementler de reaksiyon sonucu yanmaya başlar. Daha ağır elementler yakıldıkça yer çekimine karşı üretilecek enerji azalır, ta ki Demir (Fe) üretilmeye başlayana kadar.
Bir yıldızda nükleer reaksiyonlar neticesinde Demir (Fe) üretilmeye başlandıysa eğer bu o yıldızın artık yaşamının sonlarına yaklaştığını göstermektedir.
Demir üretilmeye başlaması ile birlikte artık yıldızın yüzeyine çıkacak kadar enerji üretilemez, yıldızın yakıtı bitmeye başladığında çekirdek soğumaya başlar ve dolayısıyla basınç kuvveti azalır. Denge bozulur. Yer çekimi kuvveti, basıncı yener ve yıldız aniden içe doğru çökmeye başlar. Dünya’nın kütlesinden neredeyse 1 milyon kat daha fazla olan bu yıldız saniyeler içerisinde devasa bir şok dalgası olarak patlayarak çöken katmanlarını evrene fırlatır. İşte bir süpernova patlaması bu şekilde oluşur ve bu patlamalar neticesinde evrene elementleri yayarlar.
Küçük Kütleli Yıldızlar Daha Uzun Yaşarlar
Yıldızların kütleleri ne kadar fazla ise yer çekimi kuvvetleri de doğal olarak daha fazladır. Bundan dolayı çok hızlı şekilde enerjilerini harcayıp süpernova patlaması meydana getirir ve ölürler. Hızlı yaşar, genç ölürler. Küçük kütleli yıldızlar ise büyük kütleli yıldızlara nazaran enerjilerini çok yavaş harcarlar ve trilyonlarca yıl yaşayabilirler.
Süpernova Türleri Nelerdir?
Süpernova patlamaları TİP1 ve TİP2 olmak üzere ikiye ayrılırlar. TİP2 dediğimiz süpernova yukarıda bahsettiğimiz patlama türüne denir. TİP1 olarak adlandırılan ise ikili yıldız sistemlerinde meydana gelir.
Bu ikili sistemde, aynı yörüngede bulunan iki yıldızdan biri beyaz cüce diğeri ise normal bir yıldızdır. Beyaz cüce aslında ölü bir yıldızdır. Normal yıldızdan madde çekerek kütlesini arttırdığı için zombi olarak da betimlenmektedir. Beyaz cücenin kütlesi kritik bir seviyeye ulaştıktan sonra şiddetli bir şekilde patlar. Bu da bir başka süpernova patlaması türüdür.
Süpernova Patlaması Sonucu Ne Oluşur?
Süpernova patlamasından sonra genellikle nebula veya bulutsu olarak adlandırılan sıcak bir gaz bulutu oluşur. Eğer yıldızların kütleleri Güneş’ten 8-10 kat daha fazla ise patlamaları sonucu nötron yıldızları veya kara delikler meydana gelir. Bunları da başka bir yazımızda inceleyeceğiz.
Süpernova yıldızlarının ölümleri, başka bir yerlerde yeni hayatların başlangıcı anlamına gelebilir. Nitekim içerisinde bulunduğumuz Güneş Sistemi’nin de bir süpernova patlaması sonucu oluştuğu düşünülmektedir.